Riêng trong giới âm nhạc, có lẽ nhiều người vẫn còn truyền tụng ca khúc quen gọi Quán bên đường do Phạm Duy phổ nhạc, có những lời ca như: “Rồi em hỏi anh: làm chi?/ Cầm bút để viết ngày đêm, viết gì?/ Ðời thối phải nói là thơm/ Ngòi bút là chiếc cần câu miếng cơm/ Em hỏi nghệ thuật là chi?/ Là đui, là điếc, là câm mà đi/ Nhìn nhau lặng lẽ nhìn nhau/ Nào có ai đánh mà sao lòng đau”. Cũng có những ý kiến riêng lẻ cho rằng ông là một trong 5 nhà văn lớn nhất của Nam bộ thế kỷ 20. Riêng nhà văn Nguyên Ngọc thì nhận xét: “Trang Thế Hy là người chăm chút đi tìm những cái đẹp nhỏ nhoi, lẩn khuất, bị bỏ quên, hoặc ở trong những góc hẻo của cuộc đời, hoặc bị vùi trong bùn đất của nghèo khốn”.
ĐẮNG VÀ NGỌT!
Trong “Lời cuối sách” của tập thơ, Trang Thế Hy viết: “Nhan đề chung cho cuốn sách mỏng này do người biên tập chọn để tỏ lòng thiện cảm với cái nhan đề gốc của bài thơ "Cuộc đời". Tháng 9/1959, người chủ biên tuần báo Vui Sống (Sài Gòn), nhà văn Bình Nguyên Lộc, khi duyệt bài vở cho tờ báo số 9, đã góp ý với cộng tác viên Minh Phẩm, người đã nộp bài thơ "Đắng và ngọt", rằng cái vị của cuộc đời này nó đa dạng và phức hợp lắm chứ không đơn giản như sự nhu hiền đồng thuận tạo hài hòa hay ngạo mạn đương đầu gây đối nghịch giữa hai cái vị đặng và vị ngọt”.
Sau khi in báo, nhạc sĩ Phạm Duy đã phổ nhạc với tên gọi ban đầu là "Khoai ngọt bánh đắng", vậy nhưng giang hồ lại quen gọi là "Quán bên đường" và thường viết sai tên tác giả bài thơ, vốn ký bút danh Minh Phẩm. Theo Trang Thế Hy, giữa thơ và nhạc có một khoảng cách xa, Phạm Duy đã sửa lại nhiều câu cho phù hợp với ca từ. Ví dụ đoạn nổi tiếng đã trích ở trên, trong nguyên tác: “Nghe anh theo nghề viết,/ Nghệ thuật là gì em muốn biết./ - Mùi tanh nói mùi thơm,/ cây bút cầm trên tay: cần câu cơm./ Đó, em ơi! Nghệ thuật:/ Nhắm mắt, quay lưng chào sự thật./ Rồi đôi ta nhìn nhau/ Không ai đánh mà nghe đau”. Vì thích giọng trầm và bụi bụi, sau khi nghe rất nhiều ca sĩ trình bày ca khúc này, trong đó có Thái Thanh, Trang Thế Hy nói rằng Quỳnh Giao hát nghe được hơn cả.
Trong một phỏng vấn trước đây, Trang Thế Hy từng nhắc lại một nguyên tắc của đời mình: “Cái gì mình không yêu mến hay chưa kịp yêu mến thì đừng giả bộ yêu mến nó. Tôi luôn luôn tự dặn dò mình như vậy cả trong cuộc sống, chứ không phải chỉ khi viết văn thôi”. Chính quan niệm như thế, mà cuộc đời của một chiến sĩ cách mạng từ thời chống Pháp như ông đã gặp nhiều lận đận, bị hiểu lầm. Sau 30 đi qua cuộc chiến vì lý tưởng, được nhân dân nuôi, về đời thường, một trí thức tinh thông Nho học và Tây học như Trang Thế Hy đã làm rất nhiều nghề để mưu sinh như kiểm vé xe điện, thư ký, thủ kho, dạy kèm, sửa bản in, trợ lý kế toán… và những năm dài thất nghiệp.
ĐI CHỖ KHÁC CHƠI!
Năm 1992, Trang Thế Hy rời bỏ TP.HCM, nơi ông sống nhiều năm để trở về quê cũ ở xã Hữu Định, Châu Thành, Bến Tre với lý do… “đi chỗ khác chơi”. Ông cho biết: “Tôi có được suy nghĩ này từ lời khuyên của một nghệ sĩ già, ông bảo: khi nào con viết hết được rồi thì nên biết đi chỗ khác chơi, đừng có bẹo hình bẹo dạng trong chốn trường văn trận bút, nhất là đừng để cho những người yêu mến mình phải đọc những câu lếu láo”.
Đặc điểm dễ nhận biết nhất của con người Trang Thế Hy là sự minh mẫn và cường trí, ở cái tuổi đại lão, nhưng ngày nào ông cũng dành thời giờ đọc sách. Nhiều khi trong cuộc rượu, ông cao hứng đọc một hai bài thơ của thi hào R.Tagore (1861-1941) bằng tiếng Pháp mà mình đã thuộc khi dịch. Trong các bài viết và bài phát biểu đây đó, nhà văn này hay nhắc gần như nguyên văn những ý mà mình đã từng nói, từng viết trước kia. Với người không thân, chỉ gặp đôi lần, dễ tưởng ông lẩm cẩm, người hiểu chuyện thì biết ông luôn canh cánh tôn chỉ sống và cách làm việc. Tự nhận xét về đời mình, ông nói: “Má tôi không muốn đẻ một con cù lần đâu nhưng cuộc sống do những người nhảy cao đá lẹ làm chủ đã biến tôi thành cù lần, biết làm sao?” Còn về văn mình, ông cũng nói: “Trong bài tựa tập "Gào thét", Lỗ Tấn (1881-1936) viết: “Biết mình có được vài ba độc giả, điều đó tạo cho tôi niềm vui lớn”. Nhà văn Nga Yury Trifonov (1925-1981) thì khiêm nhường hơn, trong thư gởi những kịch tác gia Đức, đã viết: “Chỉ cần biết có một người chịu khó đọc mình, cũng đủ thấy công sức mình bỏ ra trên trang giấy đã được đền đáp tốt”. Riêng về cả văn và đời thì Trang Thế Hy nói: “Người ta thường nói chậm như rùa, chậm như ốc sên, còn ông ấy, nhà văn Anatole France (1844-1924) thì lại nói: “Chậm như công lý”.
