Mở đầu cho họat động mang tính chất ngọai giao văn hóa của năm 2010 là Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam được tổ chức từ ngày 5.1 đến ngày 10.1.2010 tại Hà Nội. Khi Việt Nam đang trên đường hội nhập với thế giới về mọi mặt và có những thành công nhất định được thế giới công nhận, thì riêng về văn học Việt gần như vẫn đứng bên ngòai con đường hội nhập đó.
VĂN HỌC LÀ MỘT KÊNH NGỌAI GIAO VĂN HÓA
Từ xưa đến nay, cả phương Đông và phương Tây, văn học đã như một sứ giả ngọai giao cực kỳ hữu hiệu được các quốc gia có tiềm lực mạnh sử dụng như một cách “xâm nhập” các quốc gia lân bang để hiểu biết lẫn nhau và cũng là để tìm tiếng nói chung cho những bang giao giữa các quốc gia. Trong thế giới hiện đại ngày nay, khi quan niệm “thế giới phẳng”, “tòan cầu hóa”… giao lưu văn học là một bộ phận quan trọng trong xu thế hội nhập quốc tế.
Với VN, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại để làm giàu chủ thể dân tộc là truyền thống quý báu của VN. Quá trình này được bắt đầu rất sớm với vai trò của chữ Hán, của các đoàn đi xứ phương Bắc. Từ phương Đông mở sang phương Tây, từ các lĩnh vực chính trị, tôn giáo mở sang văn học, nghệ thuật, phạm vi ngày càng được mở rộng, nhịp điệu ngày càng cập nhật. Ngày nay, với quan điểm đổi mới và những tiến bộ của văn minh, quá trình hội nhập đang diễn ra rất sống động ghi đậm dấu ấn VN đang đồng hành với thế giới.
VN có nền văn hiến trải dài hơn 4000 năm lịch sử, cùng với một nền văn minh lúa nước phong phú, đa dạng của 54 dân tộc trong cộng đồng người Việt, VN là quốc gia có lịch sử văn hóa nghệ thuật không thua kém gì các quốc gia lớn mạnh khác ở châu Á và thế giới. Đặc biệt VN có một kho tàng vô giá về văn học mang tính truyền thống từ dân gian cho đến bác học, với những tác phẩm tồn tại vượt thời gian, mang tinh hoa văn hóa và linh hồn của dân tộc Việt bất tử.
Các tác phẩm văn học VN đã đồng hành cùng nhân dân và dân tộc, trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, không những tỏ ra khí phách của một dân tộc không bao giờ chịu khuất phục bởi bất cứ sự xâm nhập đồng hóa văn hóa nào, mà còn giữ gìn, bảo tồn và phát huy những thế mạnh của mình bằng những tác phẩm phản ánh trung thực về VN, đất nước, con người trong chiến đấu bảo vệ tổ quốc, trong kiến thiết xây dựng đất nước, trong mối đòan kết hữu nghị, vì hòa bình của nhân lọai với bè bạn năm châu.
Các tác phẩm văn học của VN từ xưa đến nay chứa trong mình biết bao thông điệp của dân tộc VN, đất nước VN, con người VN. Nó ẩn chứa trong mình một nội lực tiềm tàng mạnh mẽ, mà qua đó có thể thấy được sức mạnh một dân tộc đứng bên bờ biển Đông vẽ nên hình hài Tổ quốc, đổ bao xương máu, mồ hôi và nước mắt qua những cuộc kháng chiến trường kỳ bảo vệ đất nước khỏi họa xâm lăng, xây dựng một giang sơn giàu đẹp vững mạnh.
Và đến hôm nay, thế kỷ 21, văn học VN còn mang thêm một sứ mạng mới, như là một đại sứ ngọai giao văn hóa của VN với quốc tế. Để thông qua các tác phẩm văn học VN thấy được một VN không chỉ có những cuộc chiến tranh mà VN hôm nay là một quốc gia hòa bình, ổn định,độc lập, tự chủ phát triển trong xu thế chung của “hội nhập”, tòan cầu hóa” với các quốc gia trong khu vực và thế giới
NGHỊCH LÝ VĂN HỌC DỊCH VN - NƯỚC NGÒAI, NƯỚC NGOÀI - VN
Việc giới thiệu và quảng bá văn học VN với bạn bè quốc tế từ nhiều năm nay vẫn được Đảng, Nhà nước và các nhà văn VN quan tâm thực hiện. Những năm gần đây, khi xu thế “hội nhập”,”đối thọai với các nền văn minh”… của thế giới được tiếp nhận ở VN, số lượng tác phẩm văn học Việt được dịch, giới thiệu ra nước ngoài ngày càng nhiều hơn, ngôn ngữ sử dụng cũng đa dạng hơn. Nhưng nhìn về tổng thể thì vẫn chưa có được quy mô mang tầm chiến lược, chưa xứng tầm với những thành tựu mà văn học VN đã đạt được.
Có một thực tế mà tất cả các nhà văn, các nhà xuất bản và những nhà kinh doanh sách đều thấy sự “bất bình đẳng” hay nghịch lý trong vấn đề đưa sách văn học VN ra nước ngoài - sách được dịch ra ngôn ngữ khác như Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật… với sách văn học của nước ngòai được dịch ra tiếng VN ở trong nước.
Ví dụ như theo thống kê của Xunhasaba, mỗi năm xuất ra nước ngòai hơn 2000 đầu sách, trong đó khỏang 10 đầu sách được dịch sang tiếng Anh, và tác phẩm văn học thì hầu như là số “0”, rất hiếm có. Theo thống kê riêng của Hội Nhà văn VN thì lượng các tác phẩm văn học của VN được dịch và giới thiệu ra nước ngoài mới chỉ có hơn 570 tác phẩm, từ văn học cổ cho đến nay.
Dù rải rác đó đây, do chính cá nhân thực hiện bằng con đường quan hệ riêng, vài đầu sách văn học được dịch ra tiếng Anh, Pháp hay vài ngôn ngữ khác, thì sự hiện diện của một nền văn học VN với thế giới vẫn chưa có gì.
Đối với việc dịch các tác phẩm của thế giới ra tiếng Việt, chúng ta đã có một dòng chảy liên tục, ngay cả trong những lúc chiến tranh ác liệt, hay trong những lúc khó khăn về kinh tế thì chúng ta vẫn duy trì được việc giới thiệu các tác phẩm văn học nước ngoài đến với bạn đọc VN một cách đều đặn.
Theo một thống kê chưa đầy đủ thì tính đến cuối năm 2007 đã có hơn 13.000 tác phẩm văn học của thế giới được dịch ra tiếng Việt, và hầu hết các tác phẩm lớn của nhân loại đều đã được giới thiệu một cách có hệ thống ở VN. Không chỉ dịch, xuất bản, mà từ các tác phẩm này còn hình thành nên những giáo trình, chương trình đào tạo trong tất cả các bậc giáo dục, từ phổ thông đến đại học...
THỪA VÀ THIẾU TRONG GIỚI THIỆU VĂN HỌC VN RA NƯỚC NGÒAI
Với một lực lượng nhà văn và các tác phẩm văn học hiện có trong “kho tàng” văn học Việt thì đó là một con số đầy tiềm năng. Nhưng số tác phẩm được phổ biến ở nước ngòai hầu như chỉ rải rác vài cá nhân vì có mối quan hệ riêng, chứ không nằm trong “Quotar” của Nhà nước hay của Hội Nhà văn VN. Và trong số đó có tác phẩm chưa thể là đại diện cho văn học Việt.
Như với riêng Hội nhà văn TP.HCM có gần 400 nhà văn nhà thơ, nhưng số tác phẩm được dịch ra tiếng nước ngòai và phổ biến ở nước ngòai thì hầu như chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Trong khi đây là thành phố năng động bậc nhất của cả nước, việc tiếp cận với nền văn hóa nước ngòai cũng nhanh nhất, mới nhất, tiềm năng ngọai ngữ cũng nhiều nhất.
Do tính chất lịch sử,VN có một cộng đồng người Việt sống và làm việc, học tập ở hải ngọai tới hơn 4 triệu người. Trong số đó, không ít người yêu văn chương Việt, và bản thân họ cũng là nhà văn nhà thơ từng có tác phẩm không chỉ là tiếng Việt mà còn là tiếng nước ngòai.
Thế nhưng việc “khai thác” ở xuất và dịch đều yếu. Việc đưa tác phẩm văn học Việt trong nước tiếp cận với cộng đồng người Việt hải ngọai chưa có một kế họach chiến lược thực sự, chỉ là việc xuất theo nhu cầu cá nhân thông qua cá nhân. Còn dịch tác phẩm văn học Việt ra tiếng nước sở tại lại càng hiếm, gần như chỉ có vài người với vài tác phẩm mà cũng lại từ quan hệ cá nhân mà có.
Trong các kế họach về ngọai giao văn hóa của VN, phần lớn chú trọng vào các lọai hình văn hóa như âm nhạc, nhiếp ảnh, điện ảnh, mỹ thuật,sân khấu văn hóa dân gian truyền thống…mà gần như bỏ quên mảng văn học VN. Năm ngọai giao văn hóa 2009 vừa qua, các họat động văn hóa giao lưu với nước ngòai khá rầm rộ, nhưng họat động dành cho văn học chỉ có vài cuộc mà do Hội Nhà văn VN chủ động tổ chức, ít được chú ý, không nằm trong kế họach họat động của năm ngọai giao văn hóa.
Nếu nhìn vào tủ sách hay thư viện của các sứ quán, lãnh sự của VN ở nước ngòai, sách văn học chiếm tỉ lệ rất khiêm tốn. Ngay cả cán bộ tùy viên văn hóa, không phải ai cũng “mặn” với văn học VN để mà có thể làm cầu nối cho việc phổ biến văn học VN ra công đồng người Việt ở hải ngọai hay người nước ngòai.
Và một nghịch lý sau cùng, chính là lực lượng dịch giả trong nước. Họ có khả năng ngọai ngữ, có vốn kiến thức về văn học, nhưng họ chỉ dịch sách của nước ngòai ra tiếng Việt, mà không dịch ngược lại. Có lẽ chính vì nhu cầu sách văn học Việt ra nước ngòai chưa có, do nhiều lý do khách quan, chủ quan nên nếu có dịch cũng không biết làm gì, mang đi đâu, cho ai xem.
Đã đến lúc đặt vấn đề giới thiệu văn học VN với bạn bè quốc tế một cách có hệ thống, trên một tầm nhìn mới, với tư thế chủ động, tích cực, không chỉ của riêng Hội Nhà văn VN mà là một kế họach của ngọai giao cấp nhà nước. Cần tập hợp được hai nguồn lực lớn từ trong nước và bạn bè quốc tế.
Quan trọng hàng đầu là cung cấp thông tin. Giới thiệu văn học VN với thế giới không chỉ là lợi ích riêng của VN mà chính là đáp ứng nguyện vọng của bạn đọc thế giới muốn tìm hiểu VN, góp phần hoàn thiện bức tranh văn học rộng lớn và đa dạng của nhân loại.
Hội nghị Quốc tế giới thiệu Văn học VN được tổ chức mong sẽ có tín hiệu vui cho văn học VN trong tương lai.
