Không hiểu vì sao, cho đến tận bây giờ tôi mới kể ra câu chuyện này, mặc dù tôi còn nhớ như in, đôi tay gầy guộc của người dì, run rẩy vuốt mặt ông dượng, đã hy sinh không toàn thân, nằm ngoằn ngoèo, máu me lai láng, cách nhà hơn trăm mét, ở một khu vườn không nhà trống, bàn tay còn nắm chặt cái chốt lựu đạn, những khuôn mặt của những đứa con ràn rụa nước mắt và tiếng kêu thảng thốt của chính tôi lúc đó, hơn bốn mươi năm về trước…

Thuở ấy, vào một ngày đẹp trời, tôi sang nhà dì, rủ mấy anh đi tát mương bắt cá, bắt ốc như thường lệ, anh hai Tâm và anh nm Tánh con của dì, có biệt tài bắt lươn độc đáo, khi gặp hang rồi tìm cái ngách, một tay thọt vào miệng hang, một tay thọt vào cái ngách, sâu đến cùi chỏ tay là ngoéo ra một con lươn rất dễ dàng, đi khoảng vài giờ thì ăn cả mấy ngày. Chúng tôi đang bàn kế hoạch vui cười hỉ hả, bỗng nghe tiếng tù và thổi báo động, dì tôi mặt tái mét bảo:

- Mấy đứa im coi!... Om sòm quá!

Chúng tôi im lặng, lắng tai nghe bên ngoài có tiếng ai đó lao xao, rồi im, rồi lao xao, nhìn ra có người chạy tới kẻ chạy lui gấp gáp lắm, một lúc sau ông dượng hơ hải chạy về:

- Tất cả lo cơm nước đi, rồi chui vào “cản-xê” tránh đạn, lính no đi càn đông lắm!

Ông vừa dặn dò vừa mở nắp hầm bí mật lấy ra một thùng đạn, chứa đầy lôi tự ông chế ra, anh hai Tâm lấy cây súng “ hoảnh tầm sào”, anh ba Tánh lấy thùng lựu đạn, mỗi người mỗi hướng khác nhau để làm nhiệm vụ, còn lại năm anh em ăn chưa no lo chưa tói, dì bới cho mỗi đứa một tô cơm ăn cho nhanh, đứa thì xuống “cản-xê”, đứa ngồi cạnh bồ lúa với dì để tránh đạn và nghe ngóng tình hình. Độ nửa giờ sau, bọn lính tràn tới la ó vang một góc tròi, bỗng nghe tiếng đùng déo... đùng déo... đó là tiếng súng “hoảnh tầm sào” của mấy anh du kích chống càn, làm chúng bị thương một tên, chúng điên lên bắn nào tiểu liên, trung liên... xối xả, thỉnh thoảng chen vào tiếng đùng... đùng.... giống như tiếng pháo tiểu nổ có pháo đại xen lẫn, đó là tiếng lựu đạn và lôi của du kích bố trí sẵn, chúng bị “bắn sẻ” làm tán loạn hàng ngũ, đứa đạp vào lôi, đứa vướng lựu đạn, làm chết một tên, bị thương hai tên, chúng phải dừng lại để củng cố lực lượng. Trong lúc đó, anh em du kích thấy lực lượng địch quá mạnh, tất cả lùi về tuyến sau cố thủ.

Khoảng nửa giờ. Chúng băng bó và tải thương xong tiếp tục hành quân, phía du kích bắn chông càn cho chúng chậm bước tiên. Dượng tôi già yêu, di chuyên chậm chạp, đê chúng phát hiện băn bị thương ở đùi, chúng hăng máu la to: “Đ.. .M... tiêu diệt nó... tiêu diệt nó…” vừa la vừa tiến tới, ông dượng biết chạy không thoát, nằm sấp xuống giả chết, lấy trái lựu đạn vật bất ly thân của ông, rút chốt ôm dưới bụng chờ chúng đến. Hai thằng hung hăng chạy tới trước, thây mình đây máu, tưởng ông đã chết, lật ngửa ông ra đê tìm tài liệu, lẹ làng ông buông nhiếp lựu đạn nô tung lên, một tên chết theo ông và một tên bị thương, thân hình của dượng tôi gần như đứt làm hai, sự hy sinh dũng cảm của ông ít ai làm được, đã in sâu vào ký ức của tôi cho đến bây giờ!

Trời xế chiếu, bọn iính rút về hết, anh em du kích từ dưới hầm bí mật chung lên, tập trung lại đem xác dượng tôi về, chôn cất tử tế, bởi ông là người đóng góp rất nhiều công lao, cho công việc cách mạng, ông chế lựu đạn, chế lôi, làm hầm chông..., bố trí ngăn chặn bước tiến của địch rất hữu hiệu, hàng năm ông cùng các con, còn phải đi đến Đồng Tháp Mười, để cắt lúa sạ về nuôi bộ đội Giải phóng. Lúa sạ thời bấy giờ có ba giống chính: “Trường Hưng, Nàng Tri, Nàng Tây”, tất cả đều là gạo đỏ, ít hoặc nhiều. Lúa này không biết có từ bao giờ, nó rất dễ trồng mỗi năm hễ đến rằm tháng ba (tất cả tính theo âm lịch) họ lo cài xới và sạ cho đến rằm tháng tư phải hoàn tất, họ sạ giống khô, chờ mưa xuống hạt lúa nảy mầm, rồi phát triển thành cây lúa và lớn dần theo ngày tháng, đến tháng tám, tháng chín, nước bắt đầu dâng lên, tức mùa mưa lũ đã đến, cây lúa vươn mình vượt theo nước để dành sự sống, khi nước rút, cây lúa nằm xuống và ngóc đầu lên trổ bông rất mạnh. Mỗi năm người ta làm chỉ có một vụ, thu hoạch vào dịp trước Tết Nguyên Đán, cho đến cuối tháng giêng. Nông gia thòi đó rất nghèo về nông giới, nông dân đa số dùng sức người và trâu, bò trong việc canh điền. Đồng Tháp Mười chẳng những nổi tiếng về lúa, mà còn các loại cá tôm nữa. Những ngàỵ không có cắt lúa, xúm nhau đi bắt cá làm mắm, xong mùa lúa thì cũng làm được vài khạp mắm, nhờ vậy mà nhà dì có nước mắm ăn quanh năm (địa phương tôi gọi là nước mắm đồng), con mắm để dành lúc ngặt nghèo mới lấy ra sử dụng. Mỗi năm, nhờ gạo đỏ của Đồng Tháp Mười mà dân nghèo các tỉnh lân cận đổ dồn về đây cắt mướn để kiếm sống, nó cũng góp phần nuôi trẻ em nghèo thiếu sữa bằng cách lấy nước cơm sôi, cho đường vào để trẻ uống thay sữa, nó rất béo và có mùi vị thơm đặc biệt không gạo nào bằng.

Ba tháng trôi qua. Kể từ ngày ông dượng qua đời, bây giờ anh Tâm ra vẻ chỉnh chạc hơn. Sáng sớm hôm nay, anh phân công:

-         Ngày nay. Nhiệm vụ thả trâu ăn do thằng Tánh, em phụ trách luôn nghe ngóng tình hình, nếu có bọn lính đột nhập báo về gấp, không được chậm trễ.

-          Dạ rõ.

Con Hiền, lo cơm nước phụ má.

-          Dạ.

-          Trung và Hậu, kiếm mớ rau và cá cho khách án cơm_ắ

-          Dạ

Tâm nói tiếp:

- Trưa nay có mấy anh ở huyện về, mở cuộc họp để ữiển khai nhiệm vụ mới, mình ở địa phương phải lo cho chu đáo.

Nghe qua ai cũng phấn khởi, rồi nhiệm vụ ai nấy lo. Đến mười một giờ trưa, có bốn người ở huyện về, tổ chức họp tại nhà dì để bàn phương hướng tới... Họ phân công:

-          Anh Tâm, chuẩn bị về tuyến trên.

-          Tánh, thay thế cha lo ở xã nhà.

-          Hiền, chịu trách nhiệm giao liên.

Sau cùng, huyện hứa sẽ cho lực lượng vũ trang về yểm trợ, để ổn định tinh thần bị xuống dốc, kể từ khi mất một trụ cột của xã nhà là ông dượng tôi.

Gia đình dì gồm bảy người, sống với hai công vườn, hai công ruộng, cho nên dượng mới sắm hai con trâu, để làm kiếm thêm thu nhập và cũng nhờ nó làm phương tiện dò la tin tức hàng ngày. Phía sau nhà ông trồng một giàn bầu phủ kín mát rượi, hai bên giàn bầu chất hai cây rơm đê dành cho trâu ăn, sau giàn bâu là chuông trâu. Môi lân hội họp xong hoặc có bộ đội về, dì tôi dọn cơm dưới giàn bầu cho họ ăn, nó vừa mát, vừa kín đáo không ai thấy kể cả máy bay trinh sát của địch.

Gần hai năm trôi qua. Vào một chiều thu ảm đạm, những hạt mưa ngâu cuối cùng rơi rơi trên mái nhà tranh, những chiếc lá vàng thỉnh thoảng buông mình nằm ngổn ngang trước sân nhà, dì tôi buồn hiu ngồi nhìn ra sân với vẻ đăm chiêu suy nghĩ, có lẽ đang lo lắng cho chị Hiền, đi chuyến giao liên xa chưa thấy về, bất chợt như mới nhớ ra, dì lên tiếng:

-         Mấy đứa nấu cơm chín chưa, dọn lên cúng ba bây.

Trung vừa dạ vừa bưng mâm cơm đặt lên bàn thờ, dì tay run run, đốt lâu lắm mới cháy được ba cây nhang, rồi lâm râm khấn vái việc gì đó nghe không rõ, có lẽ dì đang cầu khẩn dượng phù hộ cho các con được bình yên vô sự.

Đêm nay dì ngủ không được, cứ đi tới đi lui mãi, có lẽ linh tính báo trước điều không may sắp xảy ra. Mười hai giờ đêm. Phượng, giao liên di chung với Hiền về đến, chưa kịp gố cửa thì dì đã mở toan cửa ra và hỏi:

-         Hiền đâu rồi cháu?

Phượng đã sắp sẵn trong bụng rồi, nhưng khi dì hỏi đột ngột quá đăm ra rối. Phượng ấp a âp úng:

-         Nó!... nó!... về sau bác ơi!

-          Sao kỳ vậy? Chắc là xảy ra chuyện gì?

Bị hỏi dồn, Phượng đành phải nói thật:

-          Bác ơi!... Sự thật là Hiền đạp phải mìn của bọn lính bị thương ở chân, cháu đưa vào quân y ở huyện rồi, nhẹ không sao đâu.

Dì tôi nghe xong loạng choạng muốn té xỉu, cả nhà xúm nhau đỡ dĩ lên bộ vạc tre nằm nghỉ, anh Trung và Hậu khóc sướt mướt, anh Tánh cố giữ bình tĩnh, lo làm một ly trà đường cho dì uống, một lát sau dì tĩnh lại, đòi đi liền vào với Hiền, Phượng khuyên:

-     Tình hình đang bị động, cháu vất vả lắm mới về được, để vài hôm êm rồi cháu sẽ dẫn bác đi.

Ba ngày sau. Phượng dẫn dì đến thăm Hiền, lúc bấy giờ Hiền rất tỉnh táo, chỉ có điều chân phải không thể dưỡng được, bác sĩ đành phải cưa bỏ gần nửa ống chân, trước tình cành như vậy dì không thể nào cầm được giọt lệ, chả trách, bởi Hiền là con gái duy nhất của dì. Ba tuần sau, Hiền xuất viện về với con người khuyết tật, đành ở nhà phụ cơm nước với dì, Trung thay thê nhiệm vụ của Hiền kể từ đó.

Tưởng rồi đây sẽ được bình yên, nào ngờ sau đó gần một năm, chúng mở chiến dịch “ Bình định nông thôn” vào những năm 1968-1969, chúng tăng cường càn quét ráo riết ở nông thôn, lực lượng của giải phóng lúc đó phải phân tán mỏng ra để đối phó. Anh ba Tánh đã dũng cảm hy sinh trong chiến dịch đó, để lại bao tiếc thương cho gia đình, cho tổ quốc.